باش بەت>ئارامگاھ

كۇنۇپكا تاختىسىدىكى ھەرپلەرنىڭ تىزىلىش قانۇنىيىتى توغرىسىدا

يوللانغان ۋاقىت:2017-06-13 17:47:00 مەنبە:شىنجاڭ گېزىتى مۇھەررىر:ئەكرەمجان ئەكبەر

     

     كومپيۇتېر ۋە ئەقلىي ئىقتىدارلىق يان تېلېفونلارنىڭ ئومۇملىشىشىغا ئەگىشىپ، خەت يېزىشتا قول بىلەن يېزىش بارغانسېرى ئازىيىپ، كۇنۇپكا تاختىسىغا تايىنىش بارغانسېرى ئومۇملاشماقتا. ھازىر ئىشلىتىلىۋاتقان كۇنۇپكا تاختىلىرىنىڭ كۆپ قىسمىدا ئۆلچەملىك كۇنۇپكا تەرتىپى قوللىنىلغان بولۇپ، رەقەملەرنىڭ ئاستىدىكى بىرىنچى رەتتىكى ھەرپلەر QWERTY بىلەن باشلىنىدۇ. (بۇلارQWERTY كۇنۇپكا تاختىسى دەپ ئاتىلىدۇ)، كۆپ قىسىم كىشىلەر بۇ خىل ھەرپ تەرتىپىگە كۆنۈپ كەتكەن بولۇپ، كۇنۇپكا تاختىسىغا قارىماي تۇرۇپمۇ خەتلەرنى راۋان ئۇرۇپ چىقالايدۇ. ئۇنداقتا نېمە ئۈچۈن كۇنۇپكا تاختىسىدىكى ھەرپلەرنىڭ تەرتىپى بۇنداق تىزىلىدۇ؟

     ئەڭ دەسلەپكى كۇنۇپكا تاختىلىرىدىكى ھەرپلەر ‹‹ABC›› تەرتىپىدە تىزىلغان

     دۇنيادىكى سودا قىممىتىگە ئىگە تۇنجى ماشىنكا (خەت بېسىش ماشىنىسى) نىڭ كەشپىياتچىلىرىنىڭ بىرى كرىستوف خۇگېس 1867 – يىلى ماشىنكىنىڭ خىزمەت پىرىنسىپىغا دائىر بىر پارچە ئىلمىي ماقالىنىڭ ئىلھامى بىلەن ‹‹خەت چېلىش پىيانىنوسى›› تەتقىقاتىغا كىرىشىپ كېتىدۇ. ئۇ باشقا تەتقىقاتچىلار بىلەن بىرلىشىپ ماشىنكا ياساپ چىقىدۇ، ئۇنىڭغا ئىككى رەت كۇنۇپكا ئورۇنلاشتۇرۇلغان بولۇپ، پىيانىنوغا ئوخشايتتى. ئەڭ دەسلەپكى بۇ كۇنۇپكا تاختىسىدىكى ھەرپلەر ئېلىپبە تەرتىپى بويىچە يەنى ‹‹ABC››نىڭ تەرتىپى بويىچە تىزىلغانىدى، ئەمما نېمە ئۈچۈن ھازىرقى كۇنۇپكا تاختىلىرى QWERTY بىلەن باشلىنىدىغان بولۇپ قالىدۇ؟

     ئەينى چاغدىكى ماشىنكىدا كۇنۇپكا تاختىسى ئارقىلىق مېتال بىلەكلەرنى ھەرىكەتلەندۈرۈپ ئېھتىياجلىق خەتلەرنى ئۇرۇپ چىقاتتى، ھەرپلەرنى ئۇرۇپ چىقىدىغان مېتال بىلەكلەر ئەسلىي ئورنىغا تولۇق قايتىپ كېلىشتىن بۇرۇن خەت ئۇرىدىغان قوشنا بىلەكلەر بىر – بىرىگە توسقۇنلۇق قىلىپ توسۇلۇپ قالاتتى، ماشىنىستلارنىڭ سۈرئىتى ناھايىتى ئاستا ئىدى، ئەگەر قوشنا ئىككى بىلەك قىسىلىپ قالسا خەت ئۇرۇش سۈرئىتى تېخىمۇ ئاستا بولاتتى. شۇنىڭ بىلەن كرىستوف خۇگېس ئالتە يىل ھەر خىل ھەرپ تىزمىلىرىنى سىناق قىلىش ئارقىلىق QWERTY سىستېمىسىنى بارلىققا كەلتۈرىدۇ، بۇ دائىم دېگۈدەك بىللە پەيدا بولىدىغان ھەرپلەر ئارىسىدا مۇۋاپىق ئارىلىق قالدۇرۇش، ماشىنىستلار خەت ئۇرغاندا بارماقلىرىنىڭ يۆتكىلىش ئارىلىقىنى تېخىمۇ چوڭايتىش ئارقىلىق كۇنۇپكىلار قىسىلىپ قېلىش ۋە سۈرئەت ئاستىلاپ قېلىشتىن ساقلىنىش، ۋاقىت ئىسراپچىلىقىنى ئازايتىشنى مەقسەت قىلىدۇ. مانا بۇ نۆۋەتتىكى قارىماققا ھەرپ تەرتىپى قالايمىقاندەك كۆرۈنىدىغان كۇنۇپكا تاختىسىنىڭ بارلىققا كېلىش سەۋەبىدۇر.

     ئۇنداقتا كۇنۇپكا تاختىسىدىكى ھەرپلەرنى مۇۋاپىق ئورۇنلاشتۇرۇش پەقەت QWERTY سىستېمىسى بىلەنلا چەكلىنەمدۇ؟ ئەمەلىيەتتە QWERTY كۇنۇپكا تاختىسىنىڭ كەڭ كۆلەمدە كېڭەيتىلىشىدە بازارنىڭ كۈچى ناھايىتى مۇھىم رول ئوينىغان. داڭلىق سودىگەر رېمىڭتون ۋە ئۇنىڭ ئەۋلادلىرى بۇ خىل كۇنۇپكا تاختىسى تەرتىپى ئۈچۈن پاتېنت ئىلتىماس قىلىدۇ ھەم ‹‹ماشىنكا›› (TYPEWRITER)نى مەھسۇلات نامى قىلىپ بېكىتىدۇ، ئەمەلىيەتتە TYPEWRITER دېگەن سۆزدىكى ھەرپلەرنىڭ ھەممىسى QWERTY كۇنۇپكا تاختىسىدىكى بىرىنچى رەتكە كىرگۈزۈلگەن بولىدۇ، بۇنداق بولغاندا مال ساتقۇچىلار مەھسۇلاتلارنى خېرىدارلارغا تونۇشتۇرغان چاغدا مەھسۇلات نامىنى ناھايىتى تېزلىكتە ئۇرۇپ چىقالايدۇ ھەم ئۆز مەھسۇلاتلىرىنىڭ ئالاھىدە ئىقتىدارىنى ناھايىتى تېزلىكتە نامايان قىلالايدۇ. بۇ ئېھتىمال QWERTY سىستېمىسىنىڭ تېزلىكتە ئومۇملىشىشىنىڭ يەنە بىر سەۋەبى بولۇشى مۇمكىن. 19 – ئەسىرنىڭ 70 – يىللىرىغا كەلگەندە ئىقتىسادنىڭ چېكىنىشى بۇ خىل ماشىنكىنىڭ سېتىلىشىغا تەھدىت ئېلىپ كېلىدۇ، بەزى رىقابەتچىلەر تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ۋە بىۋاسىتە بولغان ھەر خىل كۇنۇپكا تاختىسى تەرتىپلىرىنى بارلىققا كەلتۈرىدۇ. لېكىن، ئەينى چاغدا ماشىنكا ئىشلىتىدىغان شەخسلەر ئاز بولۇپ ئاساسلىقى چوڭ شىركەت ۋە زاۋۇتلار ئىشلىتەتتى. مۇشۇنداق ئەھۋالدا رېمىڭتون شىركىتى چوڭ شىركەت ۋە زاۋۇتلارنى مەخسۇس ماشىنىست تەربىيەلەش دەرسلىكلىرى بىلەن ھەقسىز تەمىنلەپ نۇرغۇن ماشىنىستلارنى يېتىشتۈرۈپ چىقىدۇ، ئەلۋەتتە ئۇلار تەربىيەلەپ يېتىشتۈرگەن ماشىنىستلارنىڭ ھەممىسى پەقەت QWERTY سىستېمىسىنىلا ئىشلىتەتتى. شۇنىڭدىن كېيىن شىركەتلەر قوبۇل قىلغان ماشىنىستلارنىڭ ھەممىسى پەقەت QWERTY كۇنۇپكا تاختىسى سىستېمىسىنىلا بىلىدىغانلار بولۇپ قالىدۇ. بۇ شىركەتلەر تېخىمۇ كۆپ پۇل خەجلەپ باشقا يېڭى كۇنۇپكا تاختىسى سىستېمىسىنى بىلىدىغان ماشىنىستلارنى تەربىيەلەشنى خالىمايدۇ. شۇنىڭ بىلەن نۇرغۇن شىركەت ئاستا – ئاستا QWERTY كۇنۇپكا تاختىسى سىستېمىسىنى ئىشلىتىشكە باشلايدۇ، شۇنداق قىلىپ QWERTY كۇنۇپكا تاختىسى سىستېمىسى ئۆزىنىڭ ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى تىكلەيدۇ.

     QWERTY كۇنۇپكا تاختىسىدىكى ھەرپلەرنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى مۇۋاپىقمۇ؟

     1986 – يىلى بولىۋېن ئىسىملىك كىشى ‹‹ئاجايىپ خەت يېزىش ماشىنىسى›› ناملىق ماقالىسىدە ‹‹QWERTY نىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى ئىنتايىن ئۈنۈمسىز››دېگەنىدى. مەسىلەن، ماشىنىستلارنىڭ كۆپ قىسمى ئوڭخاي، ئەمما QWERTY كۇنۇپكا تاختىسىدا %57 خىزمەتنى سول قول ئورۇندايدۇ. سول قولنىڭ نامسىز بارمىقى ئەڭ كۈچسىز بارماق بولسىمۇ ئىشلىتىلىشى ئىنتايىن كۆپ بولىدۇ. ئوتتۇرىغا تىزىلغان ھەرپلەرنىڭ ئىشلىتىلىش نىسبىتى پۈتكۈل خەت ئۇرۇش خىزمىتىدە ئارانلا %30 ئەتراپىدا بولىدۇ. شۇڭا بىر خەتنى ئۇرۇش ئۈچۈن بارماقلارنى دائىم يۇقىرى – تۆۋەن چاپتۇرۇپ يۈرۈشكە توغرا كېلىدۇ.

     ئەلۋەتتە ئىلگىرى بەزى كىشىلەر QWERTY كۇنۇپكا تاختىسىغا ئارزاق ئۆزگەرتىش كىرگۈزمەكچىمۇ بولىدۇ. مەسىلەن: 1930 – يىلى ئاۋگۇست دۋوراك تېخىمۇ ئىلغار بولغان DVORAK كۇنۇپكا تاختىسى سىستېمىسىنى كەشىپ قىلىدۇ. ئۇ بارماقلارنىڭ ھەرىكەت مىقدارىنى ئازايتىش ئارقىلىق خىزمەت سىجىللىقىنى تۆۋەنلىتىپ خىزمەت ئۈنۈمىنى يۇقىرى كۆتۈرىدۇ؛ كونكرېتنى ئۇسۇلى مۇنداق، ئەڭ كۆپ ئىشلىتىلىدىغان توققۇز ھەرپ تاختىنىڭ ئوتتۇرىسىغا ئورۇنلاشتۇرۇلىدۇ، بۇنداق قىلغاندا ماشىنىستنىڭ قولى كۇنۇپكا تاختىسىدىن ئايرىلماي تۇرۇپلا ئاز بولغاندىمۇ 3000 دىن ئارتۇق خەتنى ئۇرالايدۇ، ئەمما QWERTY كۇنۇپكا تاختىسىدا ئارانلا 50 خەتنى ئۇرغىلى بولىدۇ. ئەينى چاغدىكى ئىككى قېتىملىق دۇنيا ئۇرۇشى ۋە ئۇرۇش ماددىي ئەشيالىرىنىڭ كەمچىللىكى سەۋەبىدىن، بۇ خىل يېڭى تىپتىكى كۇنۇپكا تاختىسى تۈزۈكرەك بازارغا سېلىنماي تۇرۇپلا ئىشلەپچىقىرىشتىن توختايدۇ.

     كېيىن لىلىئان مالت DVORAK كۇنۇپكا تاختىسىدىنمۇ ئىلغار بولغان MALT كۇنۇپكا تاختىسىنى كەشىپ قىلىدۇ. ئۇ ئەسلىدىكى گىرەلەشمە ھەرپلەر تىزمىسىنى ئۆزگەرتىپ، باش بارماقنىڭ ئىشلىتىلىشىنى تېخىمۇ كۆپەيتىپ، ‹‹چېكىنىش كۇنۇپكىسى›› ۋە باشقا ئەسلىدە تاختا مەركىزىدىن يىراقراق كۇنۇپكىلارغا تېخىمۇ ئاسان تېگىشىدىغان قىلىدۇ، ئەمما ئۇنى كومپيۇتېرغا ئورۇنلاشتۇرۇشقا ئالاھىدە قاتتىق دېتال لازىم بولغاچقا كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلمەيدۇ.

     باشقا تىللاردىكى كۇنۇپكا تاختىلىرى

     پۈتۈن دۇنيادىكى كىشىلەرنىڭ ھەممىسىلا ئىنگلىز تىلىدا خەت ئۇرمايدىغان بولغاچقا، ئوخشاش بولمىغان تىللاردىكى ھەرپلەرمۇ ئوخشاش بولمايدۇ، شۇڭا كۇنۇپكا تاختىسىدىكى ھەرپ ۋە تەرتىپلەردىمۇ مۇناسىپ ھالدىكى ئۆزگىرىشلەر بولىدۇ. مەسىلەن ياپون تىلى، كورېيە تىلى، تايلاند تىلى ۋە ئەرەب تىلى قاتارلىق نۇرغۇن تىللارنىڭ ئۆزلىرىنىڭ ھەرپلىرى بولىدۇ، ئۇ ھەرپلەر ئۆلچەملىك كۇنۇپكا تاختىسىدىكى ھەرپلەرگە ماس كەلتۈرۈلگەن بولىدۇ، ھەم QWERTY تەرتىپىمۇ ئۆزگەرتىلمىگەن بولىدۇ.

ياسىن ئىبراھىم تەرجىمىسى